İstikamet üç şekildedir. Birincisi istikametü'l cevheri, azaların düzgünlüğü. İkincisi ve kalplerin düzgünlüğü. Üçüncüsü ve gönül aleminin ve ruhun müstakil olması. Azalarımızın düzgünlüğü Allah korkusu ile hasıl olur Ve tahkikul mutabe atili sünnetil Muhammediye. Efendimiz sallallahu teala aleyhi ve sellemin sünneti seniyyesine uymakla hasıl olur. Takva ile azaların düzgünlüğü, ayağımızın isyana gitmemesi, elimizin harama uzanmaması, gözümüzün men olunan yerlere bakmaması, kulağımızın hak eder. Kalplerin istikameti, ayıplardan, hatalardan, günahtan, isyandan temizlenmek suretiyle hasıl olur.
Mesela kibir gibi kendimizi beğenmek gibi yaptığımız saatler vesair hizmetlerle gösterişle ve süm'aati İyiliği yapmış olduğumuz hayrı başkalarına duyurmakla, ve'l habdi ve'l hased, hasetten kin, kibir ve boğazdan uzaklaşmakla baş olma arzusu ve mal sevgisinden kurtulmakla ve bunun yanında düşmanlık gibi buğz gibi ve rızk Allah'ımızdan gelen rızıkta Halıkı Zülcelal'e olan güvenin terk edilmesi ve havfu sukutil menzil bulunmuş olduğu makamdan düşme korkusu insanların gönlünden düşme korkusu. Ve şuhru vel buhul aşırı cimrilik ve tulü'l emel uzun endişeler taşımak, bunlardan kurtulmak, övünmelerden ve kalpteki yersiz duygulardan ve kendisine bir şekil vermek, bir kıymet biçmek, bir diğer insanlardan üstün görmek ve bunun Türkçe ifadesi biçimsiz dalkavukluk derler. Kasvet katılık, gönlün katılığı da olabilir. Hareketlerdeki katılık da olur.
Böyle hiddet şiddet öfke gazap bu illetten kurtulmak ve gaflet eza etmekten, velacele acele davranmaktan. Bu çok önemli. Aslında biz böyle sıralayıp geçiyoruz ama acele dediğimizde duyduğu bir sözden dolayı hemen harekete geçmek, araştırmadan, sormadan, soruşturmadan bu tavra girmek uygun bir huy değildir. Kendi kabilesiyle övünmek ve gönlünün varlığı ve şefkat ve merhametinin olmayışı Artık diyor saymakla bitiremeyiz. Bunun gibi kötü ahlaklardan kurtulmak burada oldukça fazla sıraladı. Tabii. Eğer kalp bu kötülüklerden arınırsa kurtulursa şu sıfatlarla da sıfatlanır. Allah için alçak gönüllü olmak. Rabbimizin katında onun azamet-i ilahiyesinden dolayı hasıl olan insandaki güzellik deriz. Buna bunu anlatılmaz. Bunlar yaşanacak bir husustur. Bu rabıtası dersinin rüknü azamı olacak, yarısından fazla olacak. Dilimizi muhafaza edeceğiz. Azalarımızı koruyacağız. Kendi derdimize düşeceğiz.
Kabir nasıl olacak diyeceğiz. Haşir nasıl olacak? Bu bunlar da temin edilir. Cenabı hakk'ın emrine büyük bir tazim Cenabı hakk'ın koymuş olduğu sınırları aşmamak. Tabii izahı uzun sürer. Mesela Allah'ımız nasıl bir sınır koymuş? Yüce kudretini düşünecek, azameti ilahiyesini tefekkür edecek, gördüklerinden ibret alacak, bunun dışına çıkmamak ve tedeellülili ve tedeellülili rubbiyyetihi Allah'ımızın azamet-i ilahiyesi karşısında hiç olduğunu bilmek. Bu nasıl olacak? Onun rububiyetini Rab olduğunu bileceğiz ki bu hasıl olsun. Bu da murakabelerle. Büyüklerimizin günlerinin hepsini hemen hemen hemen murakabeyle geçirmesi. Öyleyse bir mescide bir dar alana girip de orada kuru kuruya düşünmek değil bu. İşinde de öyle gücünde de öyle. Rabbim beni görüyor düşüncesini her an muhafaza etmektir.