Ayeti celile mealen insanların kendi ellerinin kazandığı, ihtiyarlarıyla yaptıkları şeyler yüzünden karada, denizde fesat belirdi ki Allah Celle Celalü yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın, olur ki rica, rücu ederler, o hatadan dönerler onlar. Karada ve denizde meydana gelen sıkıntı, emmel fesadü filber, karada olan sıkıntı nedir? Felkahtu, gırtlıktır. Yiyecek, içecek vesair, geçim onlarda olan darlık, muzdar sıkıntılı bir durumdur. Yağmurun yağmaması. Ziraatta, ekimde, dikimde sıkıntıların meydana gelmesi, zararlıların bir türlü ziraatın faydalı olmaması, ekinin ve dikimin, ekim dikim ne olursa olsun onların artık zayiata doğru gitmesidir. Ve ramo fit ticaret, Ticarette de sıkıntıların baş göstermesidir. Ve makul berakati minkulli şey, yemede, içmede, evde, parkta, ticarette, çolukta, çocukta ne olursa olsun her şeyde artık bereketin olmamasıdır.
Ve amma fil bahir denizde olan sıkıntıya gelince bu da nedir? Batmaların vesairelerin meydana gelmesidir. Ve in gutaus idi artık o avlanmalar neler onların bitmesidir ve sonra bunların oluş sebebi de insanların küfür ve masiyet içerisinde bulunmasıdır. Karada ve denizde meydana gelen sıkıntı Küfre gitmesi, Allah korusun Cenabı Hak muhafaza buyursun ve isyan sebebiyledir. Ibadet ve saatte düzgünlük olacak olursa Allah'ımız bu gahat, kıtlık gibi, sularda boğulmak gibi, yağmurun kesilmesi, meyvelerin ürün vermemesi, ticaretin kesada uğramasının sebebi nedir? Küfür illeti ve isyana dalmaktır. Eğer ibadet ve saatte düzgün olurlarsa, o zaman afetleri, belaları, sıkıntıları, meşakkatleri Cenabı Hak ortadan kaldırır. Neden bu işler yapılıyor, bu sıkıntılar meydana geliyor karada ve denizde dinecek olursa?
Bu da insanlara bir ders, bir öğüt, bir nasihat kendilerini toplayıp Cenabı Hak'ka kulluk vazifelerini yerine getirmeleri içindir. Ta ki ahiretteki hesapta zorlanmamak için. Umulur ki İsyandan, günahtan, Cenabı Hakk'a karşı, habibine karşı Celle Celalü'l-sallallahu teala aleyhi ve sellem kutsi değerlere yapmış olduğu yanlışlıklardan dönerler. Filberri ile nefs, burada karada olan sıkıntıyı İmam Kuşeyrî rahmetullahi Ali Hazretleri karadaki olan sıkıntı nefistir buyuruyor. Ve filbahir denizde olan karışıklık ise oradaki olumsuzluk sıkıntılar, batmalar vesaireler, tsunamiler, daha dolu tehlikeler ile kalp ile alakalıdır. Bu da kalptir demiş. Kalp ile alakalı derken bu kalptir. Ve fesadül ber bir eklil haram. O zaman karada bu sıkıntılar neden meydana geliyor yeryüzünde bu sıkıntı? Bir eklil haram ve irtikabil mahsurat.
Bir kere Allah'ımızın razı olmadığı halleri yaşamak suretiyle haram yemekle, haram yemekle bunlar başımıza gelmektedir. Ve fesadul bahri, bu denizde olan sıkıntı nedir? Kütuh huylarımız. Kütuh huylarımız ve Cenabı Hakk'a olan vazifemizdeki gafletten doğmaktadır. Ne gibi? Mesela vel hased, hasetlik gibi. Velhed bu da kindir. Ve iradetü'l füsuk, Allah korusun bunun itikadi olan yönünde var. Ameli olan yönünde var. Ahlaki olan yönlerde vardır. Velhasıl fısk günaha dalmak ve gayrı güzellik ve diğer hatalarımızdan dolayı zuhur etmektedir. Eğer insanlarda, eğer insanlarda taat ve masiyete, taatte tembellik ve masiyete düşmek sebebiyle ne olur? İnsan yerde ve denizde olan fesat onlara ulaşır. Eğer insan ibadet ve taatler rızıklanırsa, Allah'ımızın verdiği bereketler lütuf ve ihsan ile kainatta kainatta salih amelleri sebebiyle huzura ererler. Rahatlığa ererler.
Taatlerinde riya, kibir, ucub benlik olmaz ve kainatta yediği, içtiği, baktığı, gördüğü, dinlediği her şeyde bereket hasıl olur. Kulakları, hak sözleri dinler, gözleri ibretle bakar bunun gibi. Eğer masiyete dalacak olursa, bişuum-i masiyetihi, o zaman masiyet gibi bir bela, Allah korusun, Allah korusun, masiyet gibi bela ve dinde olmayan halleri yapmaya başlar. Eğer yine ulema-i kiram buyuruyorlar. Fesat, yani sıkıntı yeryüzünde olacak olursa bu neden zuhur eder? Bu dini emirleri yerine getirmemektendir ve Allah'ımızın emrine muhalefetten zuhur eder. Denizde meydana gelen sıkıntı ise bunun sebebi de, sebebi de dünyayı ahirete tercih etmek, uhrevi amelleri terk etmek, bu sayede Rabbi Zülcelal'imize muhalefetin neticesi dünyayı ve nefsi ön planda tutup uhrevi amellerde tembellik göstermek bereketin kesilmesine sebep olur. Allah'ımızın emrine dünyayı tercih etmek diye buyurmuş.
Bazı arifler demişler ki soru sormuşlar, seherle badul arifin, su ile badul Arifin bazı ariflerinden soruluyor. Velilerin sayılarında eksiklik olur mu? Dedi ki, katraha. Eğer velilerden biri eksilecek olursa, Arz nebatını, sema da yağmurunu indirmez. Bu karada ve denizde meydana gelen fesadın sebebi nedir? Cenabı Hak'tan kalbin ayrılıp ilahi korkuyu duymaması, beynin ayrılıp yüce hücceti düşünmemesi, elin ayrılıp hayır yolda vermemesi, ayağın haktan uzaklaşıp dinimizin ikamesi için gayret ve çaba göstermemesi vesair bütün azaların ne için yaratılmışsa yaratılış sebebini unutmasından dolayıdır. Ve bunun neticesi de neticesi de meviza, öğüt ve nasihat ona hiçbir tesir etmez. O kimse ibadet ve taate de yönelmez diye buyrulmuştur.
