Muamele kendi dışımızda insanlarla olan münasebetimiz. Tekavu ala erbati evculhin bu dört şekildedir gerek kendimizde gerek kendi dışımızda muamelei Teala Allahu Zülcelal ile muamelemiz ve muameletün nefs, kendi şahsımızla olan görevimiz, vazifemiz ve muameletün halk, kendi dışımızda insanlarla olan münasebetimiz ve muamele tüdünya hepimiz dünyada yaşıyoruz bu yaşamımızda yapacağımız vazife nedir Emma Usulü'l muamele tillahi Teala Cenabı Hak ile muamelemizde şuna dikkat ederiz bir EDE ve Hakkahi Allah'ımızın bir kere hakkını ödeme diye bir şey olmaz Bu mümkün değil Bir nefesin dahi hakkını ödeyemeyiz Bir damla suyun dahi şu gözümüzün görmesi kulağımızın duyması elimizin tutması anlatamayız bu mümkün değil zaten edave hakkihi Allah'ımızın bizi sorumlu tuttuğu hususlerde o görevimizi yerine getirmek. Ve hifulhu haddihi, Allah'ımızın koymuş olduğu sınırı korumak. Mesela, ne buyuruyor?
Birbirinizi gıybet etmeyin. Birbirinizin hallerini araştırmayın, gizli hallerini. Kötü bir zanda bulunmayın. Bir kısmınız diğer bir kısmınızı alaya almasın. Erkekler ve kadınlar bunun gibi ve şükrü ataili mümkün değil. Allah'ımızın bilmiş olduğu nimete karşı şükrü yerine getirmek mümkün değil. O zaman yapacağımız nedir? Şükründen aciziz diyeceğiz. Allah, şükründen aciziz. Ver rida bir gadai hükmüne razı olmak ve sabru ala belayı musibete sabretmek ve ta'zim hürmeti Allah'ımıza azameti ilahiyesi karşısında saygımızı yitirmeyip nefsimize uyarak, şeytana uyarak, dünyaya aldanarak, şeytan sıfatlı insanların arzu ve isteğine göre muamele ederek Cenabıhakk'a saygısızlık yapmamak. Deriz. Sen bize bunu söylüyorsun.
Şu konuşmalar, şu görüşmeler, şu görüşmeler, şu acayip haller, durumlar ama bu Cenabı hakk'ın rızasına uygun bir hareket değil biz Allah'ımızın emri Allah'ımızın bizim için neyi yükümlü kılmışsa onu yapmakla biz vazife değil, biz kuluz. Bu yapılan hareket kulluğun dışında bir hareket. Yasin-i Şerif'te Cenabı hak bana ibadet edin diye buyuruluyor. Nur suresinde şeytanın adımlarına uymayın. Şeytan dendiği zaman onun avaneleri de var şeytan bir tane değil ki dolu onun işbirlikçileri var ev ile alakalı olan var pazarla alakalı olan var var da var Onların hiçbirine aldırış etmeden Rabbizi celalimize kulluğumuzu yapacağız.
Dosdoğru yoludur ve şevku ileyh Cenabıhakk'a aldığımız görevlerle vazifelerle azalarımızı koruyup kalbimizi muhafaza ederek onun yüceliğini düşünerek ibadetimizin neticesi büyük bir muhabbet duyabilmek nefsimiz ile olan muamelelemizde cihet ister gayret ister böyle bir gayret göstermeden hemen bu işler olsun dememiz mümkün değil mesela içimizden atamadığımız bazı duygular olur ama o duygular Allah'ımızın razı olduğu duygular değil cehd edeceğiz Hiçbir şey yapamazsak bile secdeye kapanacağız. Hiçbir şey yapamazsak bile elimizi kaldırıp Allah'ım beni bu beladan koru, ben kendi gücümle nefsimin bu arzusunu yenemedim. Sen sen bana yardımcı ol diye büyük bir gayret.
Vel havf ilahi korkuyu muhafaza etmek ve hamlül ede, sıkıntılara katlanmak ve rüyada hep kolaylıklara gitmemek, nefsimizin arzusuna düşmemek, onun ıslahı için gayret göstermemiz ve taleb-i sık doğruluğu iltizam etmek ve'l İhlas samimi olmak Bir su içerken de samimi olmak, bir merhaba derken de samimi olmaz her hareketimizde ve ihracuha min mahbubihe Hep sevilen davranış ve hareketleri Cenabı hak katında yerine getirmek ve rabdua fil pak yokluğu tercih etmek hem gönül olarak hem de dünya olarak.
İnsanlar ile muamelemizde halim, yumuşak huylu, af, bağışlama, tevazu, saha, cömert olmak, şefkat nasihatte bulunmak birbirimize adaletle hareket etmek her şeyi kendi yerinde kullanabilmek Vel insaab ölçülü olmak Bunların hepsi ayrı ayrı bir konu Biz hemen geçiyoruz Dünya ile olan muamelemizde dünyadan az bir şey de olsa errada bitdun razı olmak bel isaru bil mevcut Elimizde olanı bir başkasını kendimize tercih ederek infakta, ihsanda bulunmak Ve terku talebil mefgut. Ve terku talebil mefgut.
Olmayan bir şeyi illa olsun diye ısrar etmemek Allahu alem ve boğuletra böyle helal haram düşünmeden malımızın mülkümüzün çoğalmasına meyletmemek yapıyoruz mal da çoğalmış mülk de çoğalmış servet de çoğalmış ama haram yoldan tercih edilmiş temin edilmiş Bunu istememek işte ben şu kadar artık varlık sahibi oldum demektense bu haram kazançtan dolayı üzülmek Rabbimiz katında ne cevap vereceğim diye bunun endişesine düşmek. Yani çoğaldıkça sevinmemek çoğaldıkça bunun hesabını nasıl vereceğim demek. Ve ihtiyarüzüht Dünyaya muhabbet etmemek. Dünyanın muhabbetinin bize getireceği zararları bilmek, hayvani duyguları ve boş ve baş olma arzusunu terk etmektir. Eğer bunları yerine getirirsek o zaman halis bir kul Allah'ın da Celle Celalü, dostu olma nimetini elde ederiz. Velhamdülillahi Rabbil alemin.