```html

Sultan II. Abdülhamid Han'ın Tarihteki Yeri ve Önemi

Târihle az çok uğraşanlar çok iyi bilirler ki, bu ülkede henüz 10 sene evveline kadar Sultan II. Abdülhamid Han Hazretleri hakkında gerçekleri söylemek son derece güçtü. Zira hakkında yazılanlar ve söylenenler ekseriyetle çok eksik veya yanlıştı. Sultan II. Abdülhamid hakkında gerçekleri söylemek için kanunen bir mâni olmasa da, yalan ve yanlışlıkların yoğunluğu sebebiyle gerçeklerin tam mânâsıyla ortaya konulması, neredeyse imkânsıza yakın derecede güçtü.

Zor Zamanda Devlet Yönetimi

Biz bu makalemizde, II. Abdülhamid Han’ın “Zor Zamanda Devlet Yönetimi”ni birkaç örnekle muhtasar bir şekilde ele almaya çalışacağız. Târihinin en sıkıntılı döneminde olan Osmanlı’yı korumak için uyguladığı yöntem ve metodların her birisi siyâsî dehâ örneğidir ve bugün bile hayran kalmamak elde değildir.

Dış Politikadaki Dehası

Sultan II. Abdülhamid Han’ın siyâsî dehâsı denince ilk önce akla dış politikada gösterdiği çok önemli başarılar gelir. Sultan, izlediği dış siyaseti hatıralarında şu şekilde açıklamıştır:

“Apaçık görüyordum ki Avrupa’nın büyük devletleri kendi aralarında dünyâyı bölüşmeye çıkmışlardı. Bölüşülecek ülkeler arasında Osmanlı mülkü de vardı. Ben bu kuvvetlerin önünde tek başıma duramazdım, gücüm yetmezdi. Yapabileceğim tek şey aralarındaki rekabetten yararlanıp, her birine daha büyük lokma ümidi ile birini ötekine düşürmekten ibaretti.”

Bu durumu müşahhas çizgiye indirirsek şöyle diyebiliriz:

İngiltere’nin karşısına Almanya’yı,
Rusya’nın önüne İngiltere’yi dikmek,
Fransa’ya tarafsız bir tutum muhâfaza ettirmek,
İtalya’yı olduğu yerde bekletmek,
Avusturya’yı da kâh Rusya’yla çatıştırmak kâh Almanların peşine düşürerek Balkanlar’da tek ve faal bir politika gütmekten alıkoymak.

Sultan’ın bu büyük başarısı, içinde bulunduğu maddî kuvvet zararına karşı mânevî nüfuz ve siyâsî maharetle çevrilmiş; şahsiyetli fakat pek zor olan bir politika mümkün olmuştur.

Hayalleri Zorlayan Olay: Bulgar Kilisesi Stratejisi

93 Harbi felâketinden sonra Bulgaristan bize pamuk ipliği ile bağlı, dâhilî idâresinde serbest bir prenslik haline getirilmişti. Onun da Yunanistan gibi ilk fırsatta istiklâlini ilân edeceği belliydi. Bu ihtimali bertaraf etmek için Sultan Abdülhamîd, o dâhiyâne siyâsetiyle şu tedbire başvurmuştu:

Bulgarlar da Yunanlar gibi ortodoks mezhebine mensubdular. Ancak asırlardan beri din adamı yetiştirmedikleri gibi kendilerine mahsus kiliseleri de yoktu. Sultan Abdülhamîd, onları dînî bakımdan Yunanlılar’dan ayırmayı düşündü. Bunun için İstanbul’da Balat’taki Rum ortodoks patrikliğinin karşısına bunların Rum patrikliğine muâdil ve onunla aynı hukûka sahip “erksahlık” adıyla Bulgar kilise riyâsetini te’sis etti.

Patrikhâne demek olan bu müessesenin binasını, Berlin’de ve gizlice çelik parçalar halinde îmâl ettirip yine gizlice İstanbul’a getirtti. Ve ustaları sabaha kadar çalıştırıp bir gecede monte ettirdi. Sabahleyin rum papazları gözlerini açtıklarında, karşılarında kendilerine rakip bir patrik binâsını, levhası asılmış olduğu halde görünce, dehşete kapıldı. (Hâlâ yerinde duran Bulgar erksahlığı, Türkiye’de ilk prefabrik binâdır.)

Bu surette Bulgar kilisesi, Sultan Abdülhamid’in bu siyâsî manevrası ile teessüs etmiş oldu. Bunun bir ihtiyaç olduğu ortaya çıkınca, Bulgar ve Rumlar’ın müştereken oturdukları yerlerde kavga başladı. Rum papazların idâresinde ayin yapan bu gibi kiliseleri Bulgar erksahlığına bağlamak için mücâdele ederek Bulgarlar’ı ve buna karşı çıkan Rumlar’ı da yıllarca oyalayan Sultan Abdülhamid Han, her iki tarafa da bir mâvi boncuk vermek kabîlinden mes’eleyi devamlı bir sûrette te’hir ederek kedi-köpek gibi bu iki kavmin birbirlerine karşı gerginliğini sağlamıştı.

Hicaz Demiryolu Projesi

Aynı zamanda, bütün dünyâ müslümanlarının halifesi olan II. Abdülhamid Han, İslâm’ın şartlarından olan ‘Hac’ farizasını yerine getirmek için her yıl Hicaz’a giden binlerce hacının, develeriyle 60 °C’ye varan sıcaklık altında, çöl yollarında; susuzluk, bulaşıcı hastalıklar, eşkıyalar vb. zorluklarla karşı karşıya olduğunu, bu yolların emniyet ve asayişini sağlamak için ise, devletin büyük malî ve askerî fedakârlıklarda bulunduğunu biliyordu.

Hicaz için bütün bu problemleri halledecek ve buradaki müslümanlarla Anadolu arasında bir köprü vazifesi görecek, ayrıca devletin saygınlığını İslâm dünyasında artıracak, bölgedeki denetimi güçlendirecek ve Süveyş Kanalı’nın yerini tutabilecek stratejik bir demiryolu projesini uygulamaya koymayı düşünüyordu.

Sultan II. Abdülhamid’in hâtıratında da; “Çok eskiden beri hayâl ettiğim Hicaz demiryolu nihayet hakikât oluyor. Bu yol Osmanlı Devleti için sadece iktisâdi bakımdan büyük fayda getirmekle kalmayacak, aynı zamanda oradaki kuvvetimizi sağlamlaştırmaya da yarayacağından, askeri bakımdan da çok ehemmiyetli olacaktır..”

Siyasi Rakiplerinin Gözünden Abdülhamid Han

Huntington: "Boğaz'da oturan ihtiyar, dünya çapında bir siyâsî idi."
İngiliz İstanbul elçisi Nicolas O'Connor: "Avrupa’da barışı muhâfaza eden kişi idi."
Lamouche: "Zeki, kurnaz ve gayet çalışkandı."
Fransız elçisi Maurice Bombard: "Avrupa'da onun ayarında dış siyaseti bilen bir diplomat yoktu."
İngiliz Bahriye lodu Fisher: "Abdülhamid bütün Avrupa'nın en mahir ve hızlı düşünebilen diplomatlarındandır."
İngiliz Sömürge Bakanı Joseph Chamberlain: "Osmanlı'da devlet adamı vasfına sahip tek kişi Abdülhamid idi."
İngiltere Dışişleri Bakanı Edward Grey: "Ne büyük kayıp! Düşmanımdı ama onun ölümü ile diplomasi mesleği artık zevkini kaybetti."

Alman Kralı II. Wilhelm’ın Övgüsü

Fransız kralı ile görüştüm, benden aşağı buldum. Japon imparatoru ile görüştüm, basit buldum. İngiliz kralı ile görüştüm, kendi ayarımda buldum. Ne zaman ki, Osmanlı Sultanı Abdülhamid Han ile görüştüm; onun heybeti, zekâsı ve nezaketi karşısında beni bir titreme aldı.

Abdülhamid Han'ın Eserleri ve Hizmetleri

İlk defa elektriği, gazı getiren, ilk modern eczanemizi açtıran.
İlk otomobili getiren, 5 bin km kara yolunu yaptırtan.
Dünyanın ilk metrolarından birini Karaköy-Taksim arasına yaptıran, atlı ve elektrikli tramvaylar kuran.
Kudüs-Yafa, Ankara-İstanbul ve Hicaz demir yollarını yaptıran (Haydarpaşa Tren İstasyonunu da tabi).
İstanbul’un binlerce fotoğrafını çektiren, Arkeoloji müzeciliğini başlatan.
Kuduz aşısının bulunmasından sonra ülkemizin ilk Kuduz Hastanesini (İstanbul Darü’l-Kelb Tedavihanesi) açtıran.
Okullara (Hristiyan okulları dahil) gönderdiği emirde, Türkçe’nin iyi öğretilmesini isteyen, Azerbaycan okullarında Türkçe yasağını kaldıran, Paris’te İslâm Külliyesi kuran.
Ziraat Bankasını kuran, Ticaret, Sanayi ve Ziraat Odalarını açtıran.
Modern matbaa makinelerini Türkiye’ye getirten, ücretsiz kitap dağıttıran, 6 bin kitabın çevrilmesini sağlayan, Beyazıt kütüphanesini kurup 30 bin kitap bağışlayan (10 bini el yazmasıdır).
Beş vakit namazını aksatmadan kılan, hiçbir evrakı abdestsiz imzalamayan.

Ve daha niceleri…

```